۱۳۹۲ اردیبهشت ۲۰, جمعه

مجموعه باستانی آژدهاک ( ضحاک ) آذرآبادگان با قدمتی ۳۰۰۰ ساله یکی از نمادهای تمدن باستانی ایرانزمین




نمایی از دژ آژدهاک

مجموعه باستانی آژدهاک « ضحاک » با نام شناخته شده ی دژ ضحاک در۲۰ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان هشترود در استان آذربایجان شرقی واقع شده است .

دژ ضحاک كه در ارتفاع ۲۳۰۰متری از بستر رودخانه قلعه قرار گرفته به دليل روايت های اسطوره ای شاهنامه و موقعيت قرارگيری آن در فراز كوه منفرد از جذابيت های ويژه ای برای گردشگران و باستان شناسان برخوردار است.


نمایی دور از دژ آژدهاک

مجموعه مذکور در اسفند ماه سال ۱۳۴۱ خورشیدی در فهرست آثار ملی ثبت شده است. مجموعه باستانی آژدهاک در حدود۱۰ کيـلومتر طـول و۱ الی ۲ کيلومتر عرض دارد.
نمایی دیگر از دژ

بنابر اظهار نظر جواد قندگر رئيس گروه باستان شناسی دژ آژدهاک :  « صورت ابتدايی مجموعه بناهایی بسياربزرگ و شهری وسيع بوده و يکی از بزرگترين بناهای منطقه در دوره اشکانی به شمارمی رود ونیز آثاری از هزاره دوم قبل از ميلاد تا دوره تيموری در این مجموعه باستانی يافت شده است و تاکنون با تلاش اين گروه تالار حکومتی شهر فراسپ  «آژدهاک» مشخص گرديده است. »

این مجموعه بسیار مهم باستانی که تنها اثر برجای مانده از دوره اشكانی در شمالغرب ایران است ازسال ۱۸۳۰ ميلادی تا سال  ۱۹۷۱ ميلادی طی۱۴۰ سال توسط کلنل مونت ايث انگليسی، راولينسون انگليسی، کارل شيپ مان و ولفرام کلايس باستان شناس آلمانی مورد بازديد و تحقيق قرار گرفته است.
نمایی از پله های منتهی به دژ

محمدتقی مصطفوی اولين باستان شناس ايرانی در سال ۱۳۵۰ از طرف مديرکل وقت اداره باستان شناسی به محل اعزام شده واين بنا و استحکامات آنرا به قبل از تاريخ و دوره ماد نظر داده است، تنها بنای خارج از خاک وتقريباً سالم به جای مانده از دوره اشکانی  عبارت از  يک چهار طاق بود که در اثر گذر زمان پوشش طاق و يکی از پايه های آن تخريب شده بود که از سال ۱۳۷۳ خورشیدی توسط اداره کل ميراث فرهنگی استان مرمت گرديده است.
نمایی از دیوار حفاظتی دژ آژدهاک

دور جدید کاوش های علمی در این مجموعه باستانی از تابستان سال  ۱۳۷۹ آغاز گردید .  



تاكنون ۱۰ فصل حفاری و كاوش در دژ ضحاک انجام شده و دهها اثر تاریخی با تزئینات معماری، قطعات سفالی و گچبری های زیبایی از این دژ بدست آمده كه بعضی از آنها برای مرمت به تبریز فرستاده و بعضی دیگر هم در محموطه قلعه برای بازدید عموم به نمایش گذاشته شده است.
تصویری از پی و دیوار های کشف شده در محوطه باستانی آژدهاک

حاصل کاوش فصل اول يک تالار وسيع با ابعاد۱۱×۱۱ متر با راهروهای جانبی ومقادير زيادی گچبری در طرحها و نقوش گوناگون «که عمدتاً رنگ آميزی شده اند» از رنگهای بکاررفته در گچبريها :آبی، زرد، اخرايی «گل اخرا که به رنگهای زرد ، سرخ و قهوه ای که در نقاشی برای ساختن رنگ استفاده می شود» و سبز بيش از همه به چشم می خورد.
تصویری از پی و دیوار های کشف شده در محوطه باستانی آژدهاک

موضوع گچبريها ی بدست آمده عبارتنداز: نقوش برجسته انسانی، حيوانی، نقوش هندسی وگل وگياه وصليب شکسته .
 تصویری از محل نگهداری آثار باستانی کشف شده در محوطه باستانی آژدهاک

از مهمترين آثار بدست آمده دیگر در این مجموعه می توان به  نگاره‌های شاهينی كه پنجه بر پشت گاو زده و بسيار شبيه به ميترا در آيين مهر است اشاره نمود. این نگاره در یک فضای ۱۲۱ متر مربعی به دست آمده است.
گچبری کشف شده در مجموعه باستانی آژدهاک : شاهينی كه پنجه بر پشت گاو زده و بسيار شبيه به ميترا در آئین مهر ، محل نگهداری موزه آذربایجان

و نیز در کنار آن نگاره‌های دیگری همچون یک سرباز پارتی، سر چند شیر در حال غرش، تصویر یک ایزدبانو، تصویر یک مرد در درون گل نیلوفر یا پرتوهای خورشید، به دست آمده است.
گچبری کشف شده در مجموعه باستانی آژدهاک : یک سرباز اشکانی ، محل نگهداری موزه آذربایجان

دومين فصل از کاوش های علمی صورت گرفته در این مجموعه باستانی که در پائيز سال ۱۳۸۰ به انجام رسید مجموعه ای ساختمانی شامل سه اتاق تودرتو با مصالح آجر وگچ بدست آمده است و با توجه به تزئينات گسترده در بناهای بدست آمده و ابعاد آنها  به  نظر کارشنـاسـان کـاوش اين مجموعه از بناهای حکومتی  يا مذهبی می باشد. 

اين بنای مکشوفه درروی تپه ای که سطح آن نسبتاً مسطح می باشد ، قرارگرفته ودرمنتهی اليه شمالی دژ ضحاک واقع شده است. نتیجه کاوش های سال ۱۳۸۰ نشانگراستقرار تمدن « اشکانی » ومعماری ايونی دراين مکان می باشد‌‌ در این دژ از مهمترین تاسیسات و معماری های اشكانیان استفاده شده كه این آثار قابل مقایسه با شهر نسا در عشق آباد و تدمر (پالمیرا) در كشور سوریه است.
نگاره گچی از ایزد بانو محل کشف دژ ضحاک، محل نگهداری موزه آذربایجان

در این قلعه مخازن سنگ، آب انبار، آسیاب، سالن شورا، حمام و ده‌ها آثار دیگر وجود دارد كه نیمی از اتاق‌های‌ دژ بی‌ سقف‌ در زمین‌ کنده‌ شده‌ و نیم‌ دیگر در کوه و‌ به‌ صورت‌ حفره‌ای ‌درآورده‌ شده‌ است.اغلب‌ این‌ حفره‌ها چاله آبی‌ هم به صورت آب‌ انبار دارند و بر دیوارهای‌ این‌ حفره‌های‌ سنگی نيز‌، طاقچه‌های‌ کوچکی‌ کنده شده است.
 یکی از آب انبارهای موجود در محوطه دژ

اميد است با ادامه تحقيقات نکات تاريک و پنهان تمدنهای مدفون و وضعيت شعبه های هنری اين تمدنها نمايان گردد. 
 اتاقک های حفر شده در دل کوه متعلق به دوران ماد ها و پیش از آن ، محوطه باستانی آژدهاک

با توجه به متون تاریخی و اسطوره ای، نام اصلی دژ آژدهاک نام یكی از پادشاهان ماد است و آثار بدست آمده حاكی از این نام است.
گچبری دژ ضحاک، موزه آذربایجان، رنگهای سرخ و زرد بین گلبرگها هنوز قابل تشخیص هستند

آثار قبل از تاريخ اين دژ مورد مطالعه علمی قرار نگرفته و طبق نظرباستان شناسان آثاردوره های اورارتو، ماننا، ماد و هخامنشی درآن نمايان است و اميد است در آينده ای نه چندان دور با تحقيقات  علمی «تخت جمشيد دوم  ايران » از دل ويرانه های اين دژ نمايان شده وگوشه های تاريک از تاریخ شکوهمند ایرانزمین  مشخص گردد.
 نمایی از طبیعت زیبای دره ی منتهی به محوطه باستانی دژ آژدهاک

پاینده ایران و ایرانی 

وحید رنجبری آذرآبادگانی